X
تبلیغات
safarnezhad - سوخت های فسیلی

safarnezhad

جفرافیا و برنامه ریزی شهری

سوخت های فسیلی

روند کنونی افزایش مصرف انرژی درجهان، بشر را با دوبحران بزرگ روبرو کرده است ؛ نخست آلودگی محیط زیست دراثر سوزاندن سوختهای سنگواره ای ودیگری شتاب فزاینده درجهت به پایان بردن این منابع . تامین انرژی یکی از اساسی ترین پیش نیازهای توسعه اقتصادی وبهبود کیفی زندگی بشراست . روند صعودی مصرف انرژی درجهان، که با وقوع انقلاب صنعتی دراواسط قرن هیجدهم میلادی آغاز شد، همچنان ادامه دارد.درحال حاضر ،مصرف انرژی جهان معادل ده میلیارد تن نفت در سال می باشد. گفتنی است که سرانه مصرف انرژی کشورهای پیشرفته صنعتی تقریبا 20برابر کشورهای درحال توسعه است (سرانه مصرف انرژی در کشور ما بالا ودرخور تامل است ).

سوختهای فسیلی

استفاده از چوب به عنوان سوخت زیانهای فراوانی دارد. بهره وری چوب بسیار پایین تر از منابع دیگر انرژی است . به عنوان مثال، یک کیلوگرم چوب تنها یک دهم یک کیلوگرم گاز حرارت ایجاد می کند. به علاوه استفاده از آن در محیطهای دربسته مسکونی، می تواند به سلامت افراد لطمه جدی وارد آورد وموجب بیماریهای حاد تنفسی گردد. استفاده از چوب برای سوخت به محیط زیست زیان بسیاری وارد میکند.

جنگل زداییی ، فرسایش خاک وکاهش قدرت باروری زمین از جمله پیامدهای منفی استفاده از چوب برای تولید انرژی است .مصرف روز افزون انرژی حاصل از سوختهای سنگواره ای، به رغم نقش موثری که تاکنون در رشد سریع اقتصادی جوامع صنعتی داشته است ،به دلیل محدودیتها و معایبی که دارد، جهان را با تغییرات برگشت ناپذیر ومخاطره آمیزی روبروساخته است .

محدودیتها ومعایب سوختهای سنگواره ای ازمهمترین محدودیتهای ومعایب کاربرد سوختهای سنگواره ای می توان به موارد زیر اشاره کرد:

بطور کلی منابع انرژی دونوعند: یک دسته مانند سوختهای گیاهی و سنگواره ای که تجدید ناپذیرند واستفاده ازآنها خطر تمام شدن این منابع با ارزش را در پی دارد. دسته دوم مانند انرژی باد، خورشید، جذرومد و ... که منابع تجدید پذیر خوانده می شوند وکاربرد آنها موجب کاهش یا پایان یافتن آنها نمی شود . منابع شناخته شده نفت وگاز طبیعی جهان با توجه به میزان مصرف فعلی تا 40 سال آینده کافی است .البته چنانچه رشد جمعیت وافزایش تقاضا نیز درمحاسبات منظور شود، این ذخایر تنها برای 15سال کفایت خواهند کرد. گرچه از زغال سنگ می توان سوختهای مایع تهیه نمود و انرژی مورد نیاز جهان را تامدتی طولانی تامین کرد، اما تاثیرات دراز مدت آن برمحیط زیست فاجعه آفرین است .

افزون براینها باید توجه داشت که این منابع محدود به آیندگان نیز تعلق دارد وکاربرد بی رویه آنها مجاز نیست . سوزاندن نفت بدترین نوع استفاده از این ماده حیاتی است .انواع مواد پلاستیک شیمیایی، کودهای کشاورزی، گازهای صنعتی ونظایر اینها، نمونه هایی از مشتقات نفت هستند . استفاده از این ماده درصنایع دیگر مانند پتروشیمی ارزش افزوده بسیار بیشتری دارد.

آلوده سازی محیط زیست

وسایل حمل ونقل، نیروگاههای برق، صنایع و واحدهای گرمایش خانگی وتجاری هرساله مقادیر بسیاری گاز وذرات زیان آور را درهوا رها می سازند. این آلاینده ها موجب بروز انواع بیماریها وبه مخاطره افکندن محیط زیست می شوند. برآورد شده است که هفتاد درصد آلودگی هوای شهرتهران ناشی از گازهای خروجی از لوله دودکش (اگزوز) خودروهاست .

ازهمین روعلاوه براستفاده از سوختهایی که کمترین آلودگی را تولید می نمایند، باید تغییراتی در قسمتهای تولید کننده این آلاینده های ایجاد کرد. فن آوری کنونی، میزان آلاینده ها را تاحدود 90درصد کاهش داده است . درموتورهای بنزینی، کاربرد مبدلها درجریان خروجی موتور، مقدار اکسیدهای نیتروژن، مونوکسید کربن وهیدرکربنها را کاهش می دهد. در موتورهای دیزل، بااعمال تغییراتی درجزئیات طرح موتور ومخلوط کردن هوا وسوخت تزریقی می توان تاحدودی ازمیزان آلاینده ها کاست .اما به رغم همه این اصلاحات ،میزان آلاینده ها ی موجود درهوای بسیاری از شهرهای بزرگ ، فراتر از حد مجاز است.

گاز طبیعی که بیشتر، ازمتان تشکیل شده است، درمقایسه با بنزین، مونوکسید کربن وهیدروکربنهای زیان آور کمتری تولید می کند. علاوه بر آن، با استفاده ازیک مبدل واسطه ای می توان به میزان قابل ملاحظه ای ازانتشار هیدروکربن متان وآلودگیهای غیرمتان (درمقایسه با موتورهای بنزینی) کاست .

پیامدهای منفی آلودگیهای ناشی از احتراق سوختهای سنگواره ای بطورکلی مهمترین پیامدهای منفی آلودگیهای ناشی از احتراق سوختهای سنگواره ای را می توان چنین خلاصه کرد:

بارانهای اسیدی

اکسیدهای نیتروژن دی اکسید گوگرد حاصل از سوزاندن سوختهای سنگواره ای هنگامی که با آب موجود درهوا ترکیب می شوند، به اسید تبدیل شده وبه صورت بارانهای اسیدی فرو می بارند. باران اسیدی موجب خوردگی نمای ساختمانها می شود، بررشد گیاهان تاثیر منفی دارد، وبا اسیدی کردن آب رودخانه ها ودریاچه ها زندی آبزیان را به مخاطره می افکند.

اثرات منفی باران اسیدی برآبهای دریاچه ها وآبهای جاری بسیار گسترده است . به عنوان مثال ،اکثر دریاچه ها ی کشورهای اسکاندیناوی به حدی اسیدی هستند که برای زندگی جانوران آبزی مناسب نمی باشند. باران اسیدی برحیات انسانی نیز تاثیرات منفی فراوانی دارد ومیزان مواد وفلزات سمی (مانند آلومینیوم، مس ، سرب وجیوه ) وارد به بدن را ازطریق آبهای آشامیدنی ومواد غذایی آلوده افزایش می دهد.

اثرات زیان آور گازهای سمی

دی اکسید کربن به عنوان یکی ازعوامل اصلی آلودگی هوای شهرهای بزرگ شناخته شده است .این گاز با هموگلوبین خون ترکیب شده وکربوکسی هموگلوبین را که حالت ثبات دارد، تولید می کند. ترکیب مذکور با مختل ساختن جذب اکسیژن بوسیله هموگلوبین ،ازرسیدن به بافتهای بدن جلوگیری می کند. تماس با دی اکسید کربن در غلظتهای بالا ،برای قلب ودستگاه مرکزی اعصاب زیان آور است.

مونوکسید کربن گازی است بی رنگ وبی بو که عمدتا براثر احتراق ناقص سوخت خودروها درهوا منتشر می شود. تنفس این گاز بویژه برای بیمارانی قلبی، افراد مسن و زنان باردار خطرناک است .اکسید نیتروژن با غلظت بالا اگر تنفس شود، پس از مدتی موجب بیماریهای تنفسی می گردد.

افزایش دمای کره زمین

دی اکسید کربن موجود درجو می تواند میزان معینی از پرتوهای فروسرخ (گرمای) منتشر شده از سطح زمین را جذب کند. با افزایش مقدار دی اکسید کربن، میزان جذب این پرتوها نیز افزایش می یابد.

بنابراین بخشی از پرتوهای فروسرخ نمی توانند ازجوزمین خارج شوند و درنتیجه جوبه تدریج گرم می شود. این پدیده (اثر گلخانه ای) نام دارد.

افزایش قابل ملاحظه دمای کره زمین درسالهای اخیر، دانشمندان را به شدت نگران کرده است . برای میلیونها سال اثر گلخانه ای طبیعی زمین، هوای آن را در دمای نسبتا پایداری نگاه داشته بود وبه جانداران اجازه رشد وادامه حیات می داد.

اماپس از انقلاب صنعتی به دلیل مصرف فزآینده سوختهای سنگواره ای وتخریب جنگلها ،تجمع گازهای گلخانه ای به سرعت وبطور پیوسته ادامه یافته و جهان را با تغییرات آب وهوایی بسیار جدی وبرگشت ناپذیری مواجه ساخته است . برپایه مقدار مصرف جاری سوختهای سنگواره ای، غلظت دی اکسید کربن تا شسصت سال دیگر تقریبا 2برابر می شود.

برخی از پیامدهای منفی اثر گلخانه ای

تغییر الگوی بارش باران درسراسر جهان وتاثیر آن دربازده

فرآورده های کشاورزی

نابودی بسیاری از گونه های گیاهی وجانوری

تاثیر سوء برسلامتی بشر

گسترش اقیانوسها ،بالا آمدن سطح آبها واز دست رفتن نواحی وسیعی از خشکیها

اختلالات وسیعی درذخایر آبی

افزایش احتمالی دربسامد وشدت توفانهای شدید دریایی در مناطق گرمسیر وگرد باد در نواحی معتدل

راه حل

مهمترین راه حلهایی که برای پیشگیری ویا کاهش دگرگونیهای آب و هوایی وتخریب محیط زیست پیشنهاد شده است، عبارتنداز:

صرفه جویی در مصرف انرژی

یکی از عوامل افزایش مصرف انرژی درکشورهای درحال توسعه ،مصرف غیر صحیح است .آمار نشان می دهد که در کشور ما مصرف انرژی از 7. 199 میلیون بشکه معادل نفت خام در سال 1375 به 584 میلیون بشکه معادل نفت خام درسال 1374 افزایش یافته است . از کل مصرف نهایی انرژی درسال 1374، حدود سی درصد دربخشهای صنعت و کشاورزی و60درصد آن دربخش خانگی وتجاری وبخش حمل ونقل استفاده شده است . این درحالی است که درکشورهای توسعه یافته بیشترین سهم استفاده از انرژی متعلق به بخش صنعت یعنی بخش مولد است.

برای صرفه جویی درمصرف انرژی باید وسایل خانگی مصرف کننده به سیستمهای با بازدهی بالا تبدیل شوند، فن آوری قدیمی صنایع کشورهای درحال توسعه نوسازی یا جایگزین گردد، وسرانجام راه حلهایی مناسب برای بهینه سازی نمونه های اجتماعی مصرف انرژی (از لحاظ فرهنگی، اقتصادی وغیره )بکار گرفته شود.

جایگزینی انرژی

ازآنجا که مهمترین خسارت ناشی از مصرف سوختهای سنگواره ای، تمرکز دی اکسید کرین درجو است ،اولین گام برای جایگزینی منابع انرژی ،استفاده از سوختهای سنگواره ای باکربن کم بجای سوختهای با کربن بالاست . مثلا استفاده از گاز طبیعی بجای زغال سنگ، بنزین ونفت ، انتشار دی اکسید کربن ودی اکسید گوگرد را که از مهمترین عوامل آلودگی هوا هستند ،کاهش می دهد . اما درعین حال ممکن است دراثر توسعه کاربرد آن – ضمن کاهش قابل ملاحظه دی اکسید کربن – انتشار متان افزایش یابد.

امروزه برخی از کشورهای جهان، بویژه کشورهای فاقد سوختهای سنگواره ای، از انرژی هسته ای بهره می گیرند. درحال حاضر، انرژی هسته ای 17درصد نیروی برق جهان را تامین می کند. گر چه انرژی هسته ای مزایایی دارد، اما استفاده ازآن مخاطراتی را نیز به هماره دارد. حوادثی که درنیروگاه ( چرنوبیل) آمریکا روی داد، موجب گردید عده زیادی کشتته شوند وزمینهای وسیعی به مدت زیاد تحت تاثیر مواد فعال تابش رای هسدته ای رادیواکتیو قرار گیرند. علاوه بر آن، زباله های اتمی سالها فعال می مانند وباید درانبارهای خاص مورد حافظت ویژه قرار گیرند.

افزایش بازده انرژی

درآغاز سده بیستم میلادی بازده تولید برق تنهها 5درصد بود. در حال حاضر، متوسط جهانی بازده فرآیند تبدیل انرژی اولیه به انرژی ثانویه به حدود 74 درصد می رسد . اما متوسط جهانی بازده تبدیل انرژی ثانویه به انرژی مفید، یعنی بازده مربوط به محدوده مصرف کنندگان ش،از 46 درصد تجاوز نمی کند. بنابراین بازده کلی تبدیل انرژی به انرژی مفید تنها 34 درصد می باشد. بدیهی است که تلاش برای افزایش بازده، موجب کاهش مصرف سوخت وانتشار آلاینده ها می گردد.

بهره گیری ازمنابع انرژی تجدید پذیر

مهمترین مزایای استفاده از منابع انرژی تجدید پذیر عبارتند از: وجود ذخایر عظیم پایان ناپذیر ، دسترسی آسان و پاگیزگی .باتوجه به این ویژگیها، امروزه بسیاری از کشورهای جهان با درنظرگرفتن شرایط اقلیمی خود و پیشرفت فن آوری درکاربرد انرژیهای تجدید ناپذیر ،ازآنها استفاده می کنند. انرژی خورشیدی، بادی، زیست توده، زمین – گرمایی ، هیدروژن ، امواج وجزر ومد دریاها از جمله انرژیهای تجدید پذیری هستند که درجهان مورد توجه بسیار قرار گرفته اند.

نتیجه گیری

ضرورتهای زیست محیطی ومحدودیت منابع سنگواره ای لزوم تغییر سیستم فعلی انرژی وجایگزین باید مبنتی برمنابع انرژی تجدید ناپذیر باشد. امروزه برخی ازانواع انرژیهای نویا تجدید پذیر، مانند انرژی باد، حتی بدون درنظرگرفتن هزینه زیست محیطی سوختهای سنگواره ای، قابل رقابت با منابع سنگواره ای است وبه صورت تجاری عرضه می شوند. کشور ما با برخورداری ازپتانسیل بسیار غنی درزمینه انرژیهای تجدید پذیر، موقعیت مناسبی برای عرضه اینگونه انرژیهای در اختیار دارد. شایسته است که با استفاده بهینه از این نعمتهای الهی، در برنامه ریزی کشور جایگاه مناسبی برای انرژیهای نودرنظر گرفته شود.

دیدکلی

آلودگی محیط زیست ازمنابع گوناگون صورت می گیرد. با پیشرفت تمدن بشری وتوسعه فن آوری وازدیاد روز افزون جمعیت، درحال حاضر دنیا با مشکلی به نام آلودگی درهوا وزمین روبرو شده است که زندگی ساکنان کره زمین را تهدید می کند. بطوری که درهرکشور حفاظت محیط زیست مورد توجه جدی دولتمردان است . امروزه وضیعت زیست محیطی به گونه ای شده است که مردم یک شهر یا حتی یک کشور ازآثار آلودگی درشهر یا کشوردیگر درامان نیستند.

برفی که در نروژ می بارد مواد آلاینده ای به همراه دارد که منشا آن از انگلستان وآلمان است .یا باران اسیدی درکانادا نتیجه مواد آلاینده ای است که منشا آنها از ایالات متحده است .درآتن گاهی مجبور می شوند به علت آلودگی شدید هوا کارخانجات را تعطیل و رفت وآمد اتومبیلها را محدود کنند. شهرهای دیگر دنیا مانند مکزیکوسیتی، رم وتهران نیز با مشکل آلودگی هوا دست به گریبانند. آلودگی دریاها، رودخانه ها، دریاچه ها واقیانوسها وجنگلهای نیزموضوع بحث جدی می باشند.

آلودگی محیط زیست ولایه اوزون

یکی از مسائلی که درسالهای اخیر باعث نگرانی دانشمندان شده، مسئله تهی شدن لایه اوزون وایجاد حفره دراین لایه درقطب جنوب است . لایه اوزون درفاصله 16تا48 کیلومتری ازسطح زمین قرار گرفته وکره زمین را در برابر تابش فرابنفش نور خورشید محافظت می کند . هرگاه ازمقدار لایه اوزون ،10درصد کم شود، مقدار تابشی که به سطح زمین می رسد تا 20درصد افزایش می یابد. تابش فرابنفش موجب بروز سرطان پوست درانسان می شود وبه گیاهان صدمه می زند. مولکولهای کلروفلوئورکربنها CFC ها درازبین بردن لایه اوزون موثرند. از این ترکیبات بطور گسترده دردستگاههای سرد کننده ودرافشانه ها (اسپری ها) استفاده می شود.

این مولکولها به علت پایدرای آنها به استراتوسفر راه می یابند ودرآنجا براثر تابش خورشید پیوند CI –C شکسته می شود. اتم کلر حاصل به مولکول اوزون حمله می کند و مولکول CLO را می دهد. این مولکول بنوبه خود با اکسیژن ترکیب شده ،مولکول واتم CI آزاد می شود که مجددا در چرخه تخریب اوزون شرکت می کند. ازاین روست ، درعهد نامه سال 1978 مونترال قرار این شده که ازمصرف کلروفلوئوروکربنها به تدریج کاسته شود ومواد دیگری به عنوان جانشین برای آنها یافت شود ویافتن چنین ترکیباتی بطور مسلم کارشیمیدانان است.

آلودگی هوا ومه دود فتوشیمیایی

بسیاری از مناطق شهری با پدیده آلودگی هوا روبه رو هستند که درجریان آن، سطوح نسبتا بالایی از اوزون درسطح زمین که جزء نامطلوبی از هوا در ارتفاعات کم است ، درنتیجه واکنش نورالقایی آلاینده ها تولید می شود. این پدیده را مه دود نور شیمیایی می نامند و گاهی از آن به عنوان (لایه اوزون درمکانی نادرست) ازنظر تشابه آن با مسئله تهی شدن اوزون استراسفر یاد می کنند. فرآیند تشکیل مه دود درواقع شامل صدها واکنش ومختلف است که دهها ماده شیمیایی را دربرمی گیرد وبطور همزمان رخ میدهند . درواقع، هوای شهرها رابه (واکنشگاههای شیمیایی عظیم) تشبیه کرده اند.

پدیده مه دود شیمیایی، نخستین بار دردهه 1940 درلوس آنجلس مشاهده شدو از آن زمان، عموما به این شهر بستگی داده شده است. امادردهه های اخیر با کنترل آلودگی هوا مسئله مه دود درشهر لوس آنجلس بطور نسبی تخفیف پیدا کرده است .ازنظر کمی، اکثر کشورها وهمچنین سازمان جهانی بهداشت (WHO) ،حدی را برای حداکثر غلظت مجاز اوزون درهوا درنظر گرفته اندکه در حدود 100 ppb میانگین غلظتها درطول زمان یک ساعت است .اوزون درهوای پاکیزه تنها به چند درصد این مقدار می رسد. واکنش دهنده های اصلی اولیه دریک پدیده مه دود نورشیمیایی ،اسید نیتریک، NO و هیدروکربنهای سوخته نشده هستند که از موتورهای احتراقی درون سوز به عنوان آلاینده درهوا منتشر می شوند. جزء مهم دیگر درتشکیل مه دود، نور خورشید است .

باران اسیدی

یکی از جدی ترین مشکلات زیست محیطی که امروزه بسیاری از مناطق دنیا باآن روبه رو هستند، باران اسیدی است . این واژه انواع پدیده ها، ازجمله مه اسیدی و برف اسیدی که تمام آنها با نزول مقدار قابل ملاحظه اسید از آسمان مطابقت دارد را می پوشاند. باران اسیدی دارای انواع نتایج زیان بار بوم شناختی است وجود اسید درهوا نیز احتمالا بر روی سلامتی انسان اثر دارد. پدیده باران اسیدی درسالهای آخر دهه 1800 دربریتانیا کشف شد، اما پس از آن تادهه 1960 به دست فراموشی سپرده شد. باران اسیدی به نزولات جوی که قدرت اسیدی آن بطور قابل توجهی بیش از باران طبیعی ( یعنی آلوده نشده) ، که خود به علت حل شدن دی اکسید کرن هوا در آن وتشکیل اسید کربونیک بطورملایم اسیدی است ،باشد، اطلاق می شود.

ازتفکیک جزئی پروتون آزاد می شود وph سیستم را کم می کند. ازاینروPH باران طبیعی که آلوده نشده، ازاین منبع بخصوص حدود 6و 5 است. تنها بارانی که قدرت اسیدی آن به مقدار قابل ملاحظه ای بیشتر از این باشد، یعنی PH آن کمتر از5 باشد، باران اسیدی تلقی می شود. دواسید عمده درباران اسیدی ، و است . بطور کلی، محل نزول باران اسیدی درمسیر باد دورتر ازمنبع آلاینده های نوع اول، یعنی ونیتروژن اکسیدها است .باران اسیدی به هنگام حمل توده هوایی که آلاینده های نوع اول را دربردارند، بوجود می آیند. ازاینرو باران اسیدی یک مشکل آلودگی است که به علت حمل دور برد آلاینده های هوا، حدود ومرز جغرافیایی نمی شناسد.

مواد شیمیایی آلی سمی

واژه مواد شیمیایی سنتزی ازطرف رسانه های گروهی برای توصیف اجسامی بکار می رود که عموما درطبیعت یافت نمی شوند. ولی توسط شیمیدانان از اجسام ساده ترسنتزشده اند. اکثریت مواد شیمیایی سنتزی که مصرف تجارتی دارند، ترکیبات آلی هستند وبرای بیشتر آنها از نفت به عنوان منبع اولیه کربن دراین ترکیبها استفاده شده است. کربن با کلر ترکیبهای زیادی را تشکیل می دهد که به علت سمی بودن آنها برای بعضی گیاهان وحشرات، بسیاری از این قبیل ترکیبها کاربرد گسترده ای به عنوان آفت کش یافته اند. ترکیبات آلی کلردار دیگر بطور گسترده ای در صنایع پلاستیک والکترونیک بکار برده شده اند.

شکستن پیوند کربن به کلر بطورمشخص دشوار است وحضور کلرهمچنین واکنش پذیری سایر پیوندها رادرمولکولهای آلی کم می کند. همین خاصیت به این معنی است که باوارد شدن ترکیبهای آلی کلردار به محیط زیست، تخریب آنها به کندی صورت می گیرد وبیشتر تمایل به جمع شدن دارند وبه این علت به معضل بزرگ محیط زیست محیطی تبدیل شده اند. اجسام آلی سمی که بطور عمده مورد استفاده قرار می گیرند عبارتند از: انواع آفت کشها، حشره کشهای سنتی، حشره کشهای آلی کلردار، ددت ، توکسافنها، کاربامات ،حشره کشهای آلی فسفات دار، علف کشها و...

آلودگی آبها

آب، تصفیه آن وجلوگیری ازآلودگی وبه هدررفتن آن از مسائل بسیار مهم زمان مابه حساب می آید. آلودگی آبها، معضل بزرگ زیست محیطی محسوب می شود که به علت پیشرفت صنایع وتکنولوژی ،هر روزه با پیشرفت روز افزون آن مواجهیم .

فلزهای سنگین وشیمی خاک

بسیاری از فلزهای سنگین برای انسان سمی هستند وچهار فلز جیوه (Hg) ،سرب (pb) ، کادمیم (Cd) وآرسنیک (As) فلزهایی هستند که بعلت کاربرد گسترده، سمیت وتوزیع وسیع آنها بیشترین خطر را ازنظر زیست محیطی دارند. البته هیچ یک از این عنصرها هنوز به آن اندازه در محیط زیست پخش نشده که یک خطر گسترده بشمار آید . به هرحال، هریک از آنها دربعضی ازمحلات درسالهای اخیر درسطوحی سمی یافت می شود. این فلزها بطورعمده ازمکانی به مکان دیگر از طریق هوا منتقل می شوند واین انتقال معمولا به صورت گونه هایی که روی ماده ذره مانند معلق ، جذب سطحی شده یا در آن جذب شده است ، صورت می گیرد.

تولید انرژی وآثار محیطی آن

بسیاری ازمسائل زیست محیطی، نتیجه غیر مستقیم تولید ومصرف انرژی ،بویژه زغال سنگ وبنزین است .ذخایر زغال سنگ دردنیا از مجموع نفت ، گازطبیعی واورانیوم خیلی بیشتر است .از اینرو مصرف زغال سنگ برای تولید انرژی صنعیت نه تنها ادامه خواهد یافت، بلکه احتمالا به مقدار زیادی بویژه درکشورهای درحال توسعه مانند چین و هندوستان که ذخایر زیادی از این ماده دارند، افزایش می یابد. از سوزاندن زغال سنگ مقدار زیادی و که آلاینده هستند تولید می شود. بحث انرژی هسته ای وسایر منابع انرژی نیز جای خود دارد.

داستانی عبرت آموز درباره محیط زیست

می گویند تیمور گورگانی، آنگاه که به آسیای صغیر حمله کرد، برای آنکه سپاه ترکان از وجود فیلهای جنگلی درلشگر اومطلع نشوند، دستور داد فیلها را که تعداد شان به هزار راس می رسید، درجنگلهای انبوه این منطقه پنهان کنند. به این ترتیب، صبح روز مقرر، هزار فیل تنومند ازپشت شاخ وبرگ انبوه درختان جنگلی بیرون جستند وکاربرترکان سخت شد. نام این جنگل آنکارا بود واکنون جای آن را جنگل دیگری اشغال کرده، جنگلی که یک سره ازسیمان وبتون می باشد ودرهر سوی آن ساختمانهای بلند وآسمان خراش، ساخته شده است.

داستان آنکارا وآنچه برآن گذشته داستان آشنایی است که بارها در گوشه وکنار جهان تکرار شده و تصویر روشنی از توسعه ناپایدار جهان امروزی به ما می دهد. توسعه ای که بشر را از طبیعت جدا کرده وبدین گونه طبیعت بشری را تغییر داده است . توسعه ای که به نابودی وتباهی منابع طبیعی نگاهدارنده حیات بشر وسایر موجودات زنده انجامیده ،توسعه ای که به رغم دستاوردهای عظیم فنی، فقر وگرسنگی را افزایش داده است و چنین توسعه ای ، ناپایدار است .

دید کلی

توسعه پایدار مفهومی است که دراصل ریشه در اکولوژی زیست بوم شناختی دارد وبر مبنایی کاملا علمی استوار است . اقتصاد پایدار به بهای تخریب منابع طبیعی، توسعه نمی یابد ولذا دستاوردهای آن دوام پذیر وماندگار است، اقتصادی که از نظر زیست محیطی پایدار است واز قوانین واصول پایداری تبعیت می کند. امروزه که توجه به مسائل محیط زیست کم وبیش، پسند روز شده، کمتر کشوری است که ضرورت حفظ محیط زیست را انکار کند.

قرار گرفتن توسعه پایدار درکانون استراتژی توسعه اقتصادی هرکشور به معنای پذیرفتن این نکته است که توسعه اقتصادی وحفظ محیط زیست، دوموضوع جدا از هم نیستند. هنگامی که تاریخ اواخر قرن 20 نوشته می شود، ممکن است دهه نود با اطمینان به عنوان دهه عدم تداوم، مورد بررسی قرار گیرد ،اما عدم تداومهای دهه 90 ریشه درافزایش بهای انرژی ندارد، بلکه از تخریب گسترده محیط زیست، محدودیتهای زیست محیطی جدید وافزایش نگرانی درمورد محیط زیست ،نشان می گیرد.

چالشهای جدید

ازنظر تولید مواد غذایی ،نه کشاورزان جهان ونه ناوگان ماهیگیری ،هیچ یک نتوانسته اند ،تولید خود را با آهنگ رشد جمعیت تطبیق دهند. تولید سرانه غلات که درسال 1984 به نقطه اوج خود رسیده بود، اکنون 8درصد سقوط کرده وتقریبا سالانه یک درصد کاهش می یابد. درچشم انداز آینده نیزهیچ تکنولوژی جدیدی وجود ندارد که نوید بخش آن باشد که کشاورزان خواهند توانست دربرداشت غله مجددا به رشد سالانه 3 درصد برسند وبه آن وسیله به کاهش گرسنگی وسوء تغذیه یاری رسانند.

افزایش صید ماهی ازآن هم مشکل تر است .بعید است که اقیانوسها بتوانند درمقابل صید بیش از یکصد میلیون تن درسال، یعنی سطح صید سال 1989 تاب بیاورند. ازآن سال تاکنون با کاهش آهسته صید ماهی، سرانه صید ماهی 6 درصد سقوط کرده است .

درمورد اقتصاد وانرژی جهان نشانه های فراوانی دال براین که بازسازی مهمی در راه است ،وجود دارد. این بازسازی ،در وسیع ترین سطح ، گرایش به دورشدن ازسرمایه گذاری درزمینه سوختهای فسیلی وحرکت به سمت سرمایه گذاری درزمینه افزایش کارآیی وانرژی های تجدد شونده دارد.

انرژی اتمی که زمانی تصور می شد، بهترین منبع تامین انرژی آینده است، نتوانسته امیدی را که برانگیخته بود، برآورده سازد ودر غالب کشورهای تولید کننده آن ، این روش درپهنه اقتصاد مورد انتقاد قرارگرفته است .رشد انرژی اتمی که از میانه دهه 50 به این سو بی وقفه ادامه داشت ،درسال 1990 کاهش یافته است .

افزایش بی آبی درجهان

باوجود اینکه آب شیرین منبعی تجدید شدنی است ،درعین حال منبعی است محدود .درهرمکان مفروض، چرخه آب درهرسال تنها مقدار محدودی آب فراهم می کند. این موضوع به آن معنی است که چندان که جمعیت رشد می کند، مقدار عرضه آب به ازای هرنفر، که شاخص مهمی ازمیزان عرضه آب است ،کاهش می یابد. یکی از آشکارترین نشانه های کمبود آب، افزایش تعداد کشورهایی است که درآنها جمعیت ازحدی که بتواند آب موردنیاز خود را به راحتی فراهم سازد، فراتر رفته است .ازمیان 14 کشورخاورمیانه 9 تای آنها کم آب هستند وبه این جهت این ناحیه متمرکز ترین منطقه کم آب جهان است.

یکی از چشمگیر ترین مشکلات در مورد آب، مساله پایین رفتن سطح سفره های آب است. این مشکل هنگامی حادث می شود که آب منابع زیر زمینی سریع تر از آن که طبیعت بتواند آن را بازسازی کند ،مورد استفاده قرار میگیرد . یکی از نگران کننده ترین موارد مصرف ناپایدار آب زیرزمینی استفاده از سفره های آب فسیلی است . آبخوانهای فسیلی ،مخازنی زیرزمینی هستند که آب آنها طی صدها یا هزاران سال جمع شده است وامروزه ریزش باران، آب آنها را باز سازی نمی کند، این مخازن مانند مخازن نفتی ،تجدید نشدنی هستند.

دربعضی موارد، مشکل آب مستقیما ازسوء مدیریت وتخریب زمین، نشات میگیرد. وقتی باران به زمین می رسد، یا بلافاصله به داخل رودخانه ها سرازیر شده وبه طرف دریا، جریان می یابد، یا به زمین فرو رفته وموجب تقویت رطوبت خاک وذخایر آب زیرزمینی می شود ویا ازطریق تبخیر یا تعریق گیاهان ازنوبه جو زمین بر می گردد. تخریب زمین، خواه براثر جنگل زدایی باشد، یا چرای بیش از حد دامها ویا توسعه شهرنشینی، نسبت آبی را که درهریک از سه مسیر فوق می رود، تغییر می دهد. باکاهش پوشش گیاهی، خاک قدرت جذب ونگهداری آب را از دست می دهد و نتیجه آن کم شدن مخازن آب زیرزمینی، افت سفره های آب، افزایش سیل وخشکسالی می باشد وباید در مورد اینها فکری کرد.

آلودگی هوا، عامل نابودی جنگلها

پس از چندین دهه تحمل اثرات تراکمی وفزاینده آلودگی هوا، اکنون در تعداد زیادی از کشورهای منطقه معتدله، مساحت جنگلها پیوسته کاهش می یابد. مواد آلوده کننده هوا که دراثر مصرف سوختهای فسیلی درصنایع حمل ونقل وتولید برق ، ایجاد می شوند، پیوسته با سرعت و میزان بی سابقه ای برفراز جنگلها، گسترش می یابند و آنهاراتحت فشاری شدید قرار می دهند وجنگلهای مناطق گرمسیری نیز به تازگی تحت تاثیر این مواد قرار گرفته اند.

مواد آلوده کننده هوا نظیر سولفاتها ونیتراتهای اسید زا، دی اکسید گوگرد گازی، گاز اوزون وفلزات سنگین همراه تنش طبیعی، عوامل اصلی این تخریب هستند. آلوده کننده های هوا به صورت منفرد یا همراه با هم، ازچندین طریق درختان را تضعیف میکنند. این مواد بطور مستقیم باعث نازک شدن طوقه درختان و زرد شدن، ریزش پیش رس برگهای پهن وسوزنی از شاخه ها می شوند. این درختان مقاومت خود را در برابر عوامل محیطی مانند خشکسالی وتغییرات شدید دما از دست می دهند .درمجموع این فشارهای مستقیم یا غیر مستقیم ،توانایی جنگلها برای محافظت از آبخیزها وتثبیت خاک را به خاطر می اندازند.می دهند .درمجموع این فشارهای مستقیم یا غیر مستقیم ،توانایی جنگلها برای محافظت از آبخیزها وتثبیت خاک را به خاطر می اندازند.

روشن ترین وعملی ترین راه کاهش میزان انتشار آلودگی، افزایش بازده انرژی ،به خصوص درمنازل، وسایل نقلیه وکارخانه هاست . رواج گسترده تر استفاده از گاز طبیعی نیز دراین زمینه موثرخواهد بود، زیرا احتراق این گاز تقریبا هیچ آلاینده ای تولید نمی کند. در نهایت کاهش آلوده کننده های اصلی هوا، تنها با انتقال از اقتصاد مبتنی بر سوختهای فسیلی به اقتصاد مبتنی برانرژیهای تجدید شدنی مانند انرژی خورشیدی، باد، نیروی آب و ... میسر خواهد بود.

کاهش جمعیت بسیاری از پستانداران دریایی

تلفات وارده بر پستانداران دریایی، نظیر نهنگها، دلفینها، خوک آبی ، گاو دریایی و... تنها بخش کوچکی ازاین براندازی کلی را تشکیل می دهد، اما این نگرانی خاصی ایجاد کرد، زیرا وضعیت این حیوانات را می توان به عنوان شاخص بسیار روشنی از مشکلاتی که سایر موجودات زنده، ازجمله انسان با آن مواجه می باشند، تلقی کرد. حیوانات درراس زنجیره غذایی قرار دارند ،دراستفاده از بسیاری از منابع غذایی با انسان رقابت دارند وممکن است تحت تاثیر بسیاری ازآلودگی ها یا از هم گسیختگی های زیست محیطی موثر بر انسان قرار گیرند.

طی سده گذشته که دگرگونی های بی سابقه ای ازلحاظ زمین فیزیکی وزیست شناسی درمحیط زیست پدید آمده ، جمعیت پستانداران دریایی نیز مانند نسل بشر دستخوش سرنوشتهای گوناگون شده است . درسالهای اخیر جمعیت بسیاری ازگونه های پستانداران به میزان فاحشی کاهش یافته وبعضی از آنها ظاهرا در معرض انقراض قرار گرفته اند.

اقدامات حفاظتی شرایط نسبتا پایداری را برای جمعیت کلی پستانداران دریایی جهان فراهم آورده است .درایالات متحده، قانون حفاظت ازپستانداران دریایی، درسال 1972 ، به تصویب رسید. با تمام اینها ، با درنظر گرفتن ظهور فزاینده ستیز بین تقاضا های اقتصادی کوتاه مدت انسان ودوام پذیری دراز مدت فعالیتهای دریایی، اقدامات حفاظتی بی ثبات به نظر می رسند. کشورهای نروژ وایسلند اعلام کرده اند که موجودیت اقتصادی آنها به از سرگیری صید تجاری نهنگ بستگی دارد وممنوعیت جهانی شکار نهنگ ازجانب برخی کشورها، زیر سوال رفته است.

چشم انداز بحث

طی 20سال گذشته، درکنار لوکس شدن روز افزون زندگی ومصرف بی رویه ورفاه طلبی فراوان، به خصوص درکشورهای غربی، 120 میلیون هکتار به بیابانهای جهان افزوده شده واین مقدار بیش از مجموع زمینهایی است که هرساله درچین ونیجریه به زیر کشت می رود. طی همین مدت کشاورزان جهان بیش از 450 میلیون تن خاک حاصلخیز کشاورزی را ازدست داده اند که تقریبا معادل کل خاکی است که زمینهای کشاورزی هندوستان وفرانسه را پوشانده است .

در25 سال گذشته ، بیش از 2میلیون کیلومتر مربع از جنگلهای جهان ناپدید شده است که مساحت آنها بیش از مساحت کشور ایران است . امروزه درهر سال قریب 4 میلیارد اصله درخت برای تولید کاغذ بریده می شود. رودخانه ها واقیانوسها دراثر ورود پسابهای سمی ونشت نفت وعملیات جنگی، آلوده شده اند. هوای شهرها به آمیزه ای ازمواد شیمیایی مضر تبدیل شده است . کره زمین درحال گرم شدن است و جمعیت هرلحظه افزایش می یابد. همه این عوامل درمجموع قابلیت حیات کره خاکی وپایداری بزرگترین اکوسیستم کره زمین، یعنی بیوسفر را به خطر انداخته وکیفیت حیات بشر را تنزل داده اند. باید برای اینها فکری کرد.

مقدمه

سیمای طبیعی ایران را دو ویژگی عمده شکل می دهد: وجود بخشی از کوههای اروپا- آسیا و عبور گسترده ترین کمربند بیابانی کره زمین . این کمربند بیابانی ازآفریقا آغاز شده واز طریق عربستان وحتی عراق به ایران وآنگاه به پاکستان وهند، منتهی می گردد. ازسوی دیگر بیابانهای آسیای مرکزی نیز از چین تا شرق دریای خزر گسترده شده اند. بنابراین ما باید شاهد سرزمینی بیابانی واسپتی درایران باشیم وآنچه که باعث شده تانواحی خشک داشته باشیم ، به دلیل وجود کوههای بلند و جوان است که این شرایط سخت آب وهوایی را تعدیل بخشیده اند وگاه بین نواحی بیابانی واسپتی مرز قائل شده اند.

ویژگیهای آب وهوایی ایران

بازدارندگی قابل ملاحظه ای به مناطقی مربوط می شود که درمعرض بادهای باران آور ونیز در کنارموانع کوهستانی قرار داشته باشند. برای شناخت بیشتر آب وهوای یک کشور، مطالعه گردش عمومی جوکره زمین، موقعیت جغرافیایی( قرار گرفتن ایران در عرض جغرافیایی 40-25 درجه شمالی) ضرورت به نظر می رسد. توده های هوایی که ایران را تحت تاثیر قرار می دهند به صورت زیر هستند: توده های هوایی دریایی گرمسیری، قاره ای گرمسیری، قاره ای قطبی، دریایی قطبی، قاره ای شمالگان و دریایی استوایی .

ورود سیستمهای پرفشار وکم فشار نیز به ایران آثار متفاوتی را اعمال می کنند، ولی آنچه که بیش از همه موجب خشکی بیش از حد فلات ایران می شود، استقرار کمربند پرفشار جنب گرمسیری است که درفصل گرم درایران عمل می کند. بیشترین بارندگی درشمال ایران وپس ازآن درغرب کشورصورت می گیرد. ارتباط آب و هوا و جنگل ازچنان اهمیتی برخوردار بوده که به توزیع جغرافیایی جنگلهای ایران نیز شکل داده است.

ویژگیهای خاک های ایران

مهمترین عواملی که درشکل یابی خاکهای ایران موثر هستند به صورت زیر هستند.

تخریب طبیعی ومتلاشی شدن سنگها که توسط تغییر دما درهنگام یخ زدن وآب شدن یخ و واکنشهای شیمیایی صورت می پذیرد.

موجودات زنده مانند ریشه گیاهان، بقایای گیاهان موجودات ذره بینی یعنی میکروارگانیسمهای خاک.

پستی وبلندی وشیب زمین دراستقرار خاکها وعمل فرسایش نقش دارند.

انسان نیز درتغییر وتکامل خاک نقش مهمی را ایفا می کند. به عنوان مثال، درخوزستان وسایر نواحی که اززمان قدیم برای کشاورزی به آبیاری پرداخته اند. ضخامت رسوبها به بیشتراز یک متررسیده است .ازسوی دیگر شخم زیاد زمین، چرای مفرط و فشار بیش از حد به خاک، حاصلخیزی خاک را به مخاطره انداخته است .بطور کلی خاکهای ایران چهار دسته هستند: خاکهای دشتی ودره ای ، خاکهای فلاتی ،خاکهای کوهپایه ای شمال و جنوب البرز وخاکهای کوهستانی وتپه ماهوری .

ویژگی های پوشش گیاهی ایران

پوشش گیاهی قسمت گسترده ای ازایران به دلیل استقرار نواحی خشک ونیمه خشک که ناشی از حوزه عمل کمربند پرفشار جنب گرمسیری بوده ، بوجود آمده است . به دلیل ویژگیهای خاص بوم شناسی ایران، تنوع پوشش گیاهی درایران همواره مشاهده می شود، ولی متاسفانه عواملی مانند چرای بی رویه دامها وبه زیر کشت بردن مراتع باعث ازبین رفتن پوشش گیاهی شده است .باتوجه به تخریبی که درحال حاضر پوشش گیاهی ایران با آن دست به گریبان است. می توان به یک نوع تقسیم بندی درمورد پوشش گیاهی بسنده کرد. جنگل های مرطوب ومتراکم، جنگل های نیمه مرطوب یا نیمه خشک وتنک ونوارهای درختی ودرختچه ای فلات وجنوب ایران.

مادرمطالعه وبررسی پوشش گیاهی منطقه های مختلف ایران بهتر است از روشهای جامعه شناسی گیاهی استفاده کنیم . درانیجا بطور اجمالی به نکاتی چند دراین ارتباط می پردازیم: تعیین نوع اجتماع گیاهی مثل نوع مرتع، جنگل و... ،تعیین گیاهان مهم وغالب دریک منطقه ، تعیین رابطه بین پوشش گیاهی وخاک ،تعیین ارتباط پوشش گیاهی و آب( رطوبت سطحی خاک وآبهای زیرزمینی) ،تعیین مقدار تولید ماده گیاهی خشک (بیومس) ،مطالعه چگونگی استفاده انسان ازپوشش گیاهی ازلحاظ حفاظت خاک واهمیت آن دراین ارتباط وتعیین نقش پوشش گیاهی ازنظر اهمیت آن برای جانوران زیستگاه محیطی .

ویژگیهای جغرافیایی جانوری ایران

ازدیدگاه جغرافیایی جانوری، کشور پهناور ایران نمی تواند به دلیل روند تخریبی که درمحیطهای طبیعی آن حاکم است به مانند گذشته متنوع باشد. به هر حال نسل بسیاری ازجانوران متعلق به ایران ازجمله پانتراتیگریس روبه اضمحلال رفته است ، ولی میتوان به جانوارن معروف ایران نظیر گاتسلا گاتسلا، گاتسلا سوبگوتروزا، جبیر وفلیس کائوس ، اشاره نمود. متاسفانه اجتماعهای جانوری ایران در طی قرون متمادی و حتی هزاران سال به دلیل تهاجمها واستقرار انسانی ونیز افزایش آنچه که بیش از حد تحت تاثیر قرار گرفته وبه شدت ازبین رفته اند مانند سنگ آبی خزر.

آنچه که بیش از حد سبب کاهش جانوران ایران شده، درکنار شکار بی رویه، درگذشته وحال وبا اسلحه گرم، ازبین بردن جنگلها ودر مجموع پوشش گیاهی مخصوصا مراتع بوده است. البته باید به توسعه شهرها، مسائل اقتصادی ونیز خروج بسیاری از گونه های نادرایرانی به صورت قانونی وغیر قانونی به باغ وحشهای کشورهای بیگانه ونیز پرندگان شکاری به شیخ نشینهای خلیج فارس وحتی شکارگاههای شخصی اشاره نمود. اهلرز در کتاب مبانی کشور شناسی ایران، حیات وحش ایران را برحسب مناطق جغرافیایی به شرح زیر طبقه بندی می کند.

ماورای شمالگان (اوراسیا) 1و55 درصد مانند سرووس) لافوس، سوس اسکروفا

انواع بومی ایران 1و18 درصد

انواع هندی 1و14 درصد

انواع آفریقایی( اتیوپییالی) 6و8 درصد

نمونه های کانیس روپلی وپانترالئو 4و3 درصد

 

+ نوشته شده در  دوشنبه 16 اردیبهشت1387ساعت 20:4  توسط صفرنژاد  |